Từ các bài viết của các nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc, Brian Wu, Ton Tho …

- Về một cuộc tranh luận: Trịnh Kiểm - Nguyễn Uông- Nguyễn Hoàng
(Từ các bài viết của các nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc, Brian Wu, Ton Tho … )
Một vấn đề rất hấp dẫn và là một "khoảng tối" đầy tranh luận trong lịch sử phong kiến Việt Nam:
Mối quan hệ giữa Trịnh Kiểm - Nguyễn Uông - Nguyễn Hoàng và thực chất của việc Nguyễn Hoàng vào Nam.
Bí Ẩn Lịch Sử: Nguyễn Uông “Toan Làm Loạn” Hay Bị Trịnh Kiểm Sát Hại?
Giai đoạn giữa thế kỷ XVI (thời Lê Trung hưng) luôn là một ẩn số với nhiều khoảng trống lịch sử. Gần đây, bài viết “Nguyễn Kim - Trịnh Kiểm - Nguyễn Hoàng” của tác giả Trần Viết Ngạc trên Tạp chí Xưa và Nay (số 582, 12/2025) đã xới lại một tranh luận lớn:
Có phải chính sử nhà Nguyễn đã "vu cáo" cho Trịnh Kiểm sát hại Nguyễn Uông nhằm đổ lỗi cho họ Trịnh về cuộc chiến phân tranh sau này?
Để làm sáng tỏ góc khuất này, chúng ta cần đặt các nguồn sử liệu từ thời Lê - Trịnh, chánh sử nhà Nguyễn cho đến Tôn phả dòng họ lên bàn cân để tìm ra dòng chảy hợp lý nhất của lịch sử.
1. Quan điểm của tác giả Trần Viết Ngạc: Trịnh Kiểm bị oan?
Tác giả Trần Viết Ngạc bày tỏ sự nghi ngờ lớn đối với các ghi chép trong Đại Nam thực lục và Đại Nam liệt truyện (vốn cho rằng Trịnh Kiểm sát hại Nguyễn Uông ngay sau khi Nguyễn Kim mất năm 1545). Các luận điểm chính bao gồm:
• Sử nhà Nguyễn thiếu thông tin cốt lõi: Không hề ghi rõ Nguyễn Uông bị giết vào ngày tháng năm nào, vì lý do (cớ) gì.
• Trịnh Kiểm là người "tạo điều kiện" cho họ Nguyễn: Tác giả cho rằng chính Trịnh Kiểm là người bổ dụng, đưa Nguyễn Hoàng vào Thuận Hóa (1558), đặt nền móng cho cơ nghiệp Đàng Trong.
Do đó, Thái tổ họ Trịnh thực chất là người giúp hình thành nên Thái tổ họ Nguyễn.
2. Đối chiếu các nguồn sử liệu: Những khoảng trống đầy ẩn ý
Khi lật lại các bộ sử đương thời và sau này, chúng ta thấy có sự mâu thuẫn và "né tránh" rất kỳ lạ giữa các triều đại:
Sử thời Lê - Trịnh (Đại Việt Sử Ký Toàn Thư & Phủ Biên Tạp Lục)
• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư hoàn toàn im lặng, không chép gì về cái chết của Nguyễn Uông.
• Tuy nhiên, sách Phủ Biên Tạp Lục của bác học Lê Quý Đôn lại hé lộ một chi tiết cực kỳ đắt giá: Sau khi Nguyễn Kim mất, vua Lê phong cho Nguyễn Uông làm Lãng Quận công. Lúc này:
"Bọn Lãng Quận công ngờ vua có mưu gì, toan làm loạn. Thế tổ Trịnh Kiểm bấy giờ làm Đại tướng quân rước vua đến bản dinh... Lại hiểu dụ bọn Lãng Quận công bỏ hết hiềm khích."
Chánh sử nhà Nguyễn (Đại Nam Thực Lục) và Tôn phả dòng họ
• Sách Nguyễn Phúc Tộc thế phả (1995) lưu lại ngày mất của Nguyễn Uông là ngày 11 tháng Giêng âm lịch (năm mất không rõ). Điều này phù hợp với tập tục xưa: nhớ ngày tháng để cúng giỗ, kỵ húy, còn năm thì có thể bị thất lạc hoặc phải giấu kín. Gia phả khẳng định: "Trịnh Kiểm muốn tranh đoạt quyền bính nên ám hại ông".
• Đại Nam thực lục chép rõ: Sự việc xảy ra vào khoảng năm Thuận Bình (1549 - 1556). Tả tướng Lãng Quận công Nguyễn Uông bị Trịnh Kiểm hại, thấy danh tiếng Nguyễn Hoàng ngày càng cao nên Kiểm cũng ghét, khiến Nguyễn Hoàng phải giả bệnh để phòng thân.
3. Phân tích tính hợp lý: Nguyễn Uông mất năm nào và tại sao Nguyễn Hoàng vào Nam?
Từ các dữ kiện trên, nhà nghiên cứu Brian Wu ,Ton Tho và nhiều sử gia đã chỉ ra những điểm phi lý trong giả thuyết "Trịnh Kiểm bị oan", đồng thời phục dựng lại một lăng kính logic hơn:
Bản chất của việc "Lãng Quận công toan làm loạn"
Tại sao Nguyễn Uông - con trưởng của công thần khai quốc Nguyễn Kim - lại bị coi là "toan làm loạn" và "hiềm khích"? Thực chất, sau khi Nguyễn Kim bị hàng tướng nhà Mạc đầu độc, quyền chỉ huy quân đội đáng lẽ thuộc về Nguyễn Uông, nhưng Trịnh Kiểm (con rể Nguyễn Kim) đã nhanh tay nắm lấy binh quyền. Sự "hiềm khích" và "toan làm loạn" mà sử nhà Lê - Trịnh chép thực chất là cuộc đấu tranh quyền lực ngầm giữa con trai trưởng và con rể của họ Nguyễn.
Cột mốc thời gian: Chìa khóa giải mã cuộc tháo chạy của Nguyễn Hoàng
Nếu Nguyễn Uông bị giết ngay năm 1545 - 1546 như một số suy đoán, thì tại sao Nguyễn Hoàng (lúc đó 20 tuổi) lại có thể bình an vô sự, tiếp tục lập quân công và sống cạnh Trịnh Kiểm suốt 12 - 13 năm sau đó đến năm 1558?
Sự thật hợp lý hơn cả là:
• Nguyễn Uông vẫn còn sống và giữ tước Tả tướng quân trong suốt những năm đầu thời Thuận Bình (1549 - 1556), đóng vai trò là chiếc "vỏ bọc" che chở cho em trai Nguyễn Hoàng.
• Phải đến cuối đời Thuận Bình (khoảng năm 1555 - 1556), Trịnh Kiểm mới ra tay sát hại Nguyễn Uông để độc chiếm hoàn toàn quyền lực.
• Cái chết của anh trai là một đòn giáng chí mạng, đẩy Nguyễn Hoàng vào lằn ranh sinh tử. Nhận thấy mình là mục tiêu thanh trừng tiếp theo, Nguyễn Hoàng mới lập tức hiến kế (qua lời khuyên của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm) xin vào trấn thủ Thuận Hóa vào năm 1558.
Kết luận: Việc Trịnh Kiểm đẩy Nguyễn Hoàng vào vùng đất Thuận Hóa xa xôi, "ác địa" lúc bấy giờ thực chất là một mũi tên trúng hai đích: vừa mượn tay nhà Mạc ở phía Đông tiêu diệt Nguyễn Hoàng, vừa đẩy được cái gai trong mắt ra khỏi trung tâm quyền lực
Tạm Kết
Không thể vì một vài suy luận chủ quan mà bác bỏ hoàn toàn chánh sử nhà Nguyễn. Các sử thần triều Nguyễn khi biên soạn Đại Nam thực lục tiền biên (1821) dưới thời Minh Mạng chắc chắn đã dựa trên Tôn phả hoàng tộc và lời kể truyền đời của hậu duệ ngài Nguyễn Uông (nhánh Nguyễn Uyên) và Nguyễn Hoàng.
Hơn nữa, sau khi thống nhất đất nước, vua Gia Long đã đối xử rất nhân văn, cho tìm hậu duệ họ Trịnh để cấp đất, lập nhà thờ cúng tế đời đời.
Nhà Nguyễn không có động cơ để "bịa chuyện" bôi nhọ họ Trịnh chỉ để giải thích cho một cuộc chiến đã lùi xa vào quá khứ.
Cái chết của Nguyễn Uông mãi là một bi kịch của cuộc chiến giành quyền lực, và chính nó là "ngòi nổ" buộc Nguyễn Hoàng phải thực hiện cuộc dịch chuyển lịch sử vào phương Nam.